Mehyar Deyləmi kimdir?
O əvvəl zərdüşti olmuş və sonradan hidayət tapmışdır?
Əbul-Həsən yaxud Əbul-Hüseyn Mehyar Deyləmi hicri qəməri təqvimi ilə 367-ci ildə, həmin dövrdə Deyləm bölgələrinə daxil olan Gilanın cənubunda, zərdüşti məzhəbinə mənsub bir ailədə dünyaya göz açmışdır.
Atasının adı Mərzəviyə idi və oğlu Mehyarı bu din üzrə tərbiyə etmişdi. Mehyar uşaqlıqdan elmə maraqlı, bilik axtarışında ciddi və istedadlı bir şəxsiyyətə malik idi. O, getdikcə məşhur bir ədibə çevrildi və fars və ərəb poeziyası və ədəbiyyatında dövrünün öncüllərindən biri oldu. Nəhayət, onun geniş şöhrəti həmin dövrdə İslam dünyasının alimlərini ona Bağdada gəlmək üçün dəvət etməyə vadar etdi. Bağdad o zaman İslam dünyasının ən böyük və ən elmi mərkəzlərini özündə cəmləşdirən bir şəhər idi. Mehyar ərəb və İslam mətnlərinin fars dilinə tərcüməsi üçün bu böyük elmi mərkəzdə vəzifəyə götürüldü. O, uzun illər Bağdadda yaşamış və oranın böyük alimləri ilə sıx elmi və mədəni əlaqələr qurmuşdur.
İstibsar və hidayətdən sonrakı həyatı.
Güclü ədib və şair Mehyar Deyləmi Bağdad alimləri ilə olan münasibətləri çərçivəsində mərhum Əllamə Seyyid Rəzi, “Nəhcul-Bəlağə” adlı dəyərli kitabın tərtibçisi ilə də ünsiyyət qurmuş və onun şagirdləri sırasına daxil olmuşdur. Haqq olan Şiə məzhəbinin əqidələri ilə tanış olduqdan və bu məktəbin inanclarını öyrəndikdən sonra, nəhayət, hicri-qəməri 384-cü ildə, başqa bir rəvayətə görə isə 394-cü ildə müəllimi Seyyid Rəzinin vasitəsilə istibsar etmiş və şiəliyi qəbul edərək əvvəlki dinindən bəraət etmişdir. O, şiəliyə elə möhkəm şəkildə daxil olmuşdu ki, öz etiqadını gizlədə bilmirdi, buna görə də yeni məzhəbi ilə bağlı çoxlu şeirlər yazmış və əsərlərində Peyğəmbər Əhli-beytinə (əleyhimus-salam) zülm edənlərə qarşı cəsarətlə hücum etmişdir.
Bu mövzuda onun məşhur beytlərindən birini nümunə göstərmək olar:
وَكَيْفَ ضَاقَتْ عَلَى الأَهْلِينَ تُرْبَتُهُ
وَلِلأَجَانِبِ مِنْ جَنْبَيْهِ مُضْطَجَعُ
Öz ailəsi onun məzarı yanında uyumaqdan məhrum qaldığı halda,
yadlar onun qəbrinin kənarında dəfn olunmuşdur.
Mehyar tarixin mühüm hadisələri ilə bağlı çoxlu şeirlər qələmə almışdır. Məsələn, “Qədiriyyə” adlı bir qəsidə yazmışdır ki, burada Qədir-Xum hadisəsinə işarə etməklə yanaşı, xilafətin qəsb olunmasına görə Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) düşmənlərini sərt şəkildə tənqid etmişdir. Həmçinin Kərbəla hadisəsi və Əhli-beytin (əleyhimus-salam) müsibətləri haqqında təsirli, yadda qalan və ürəkdağlayan şeirlər yadigar qoymuşdur.
Mehyar elmi fəaliyyəti dövründə ərəb poeziyası sahəsində bir dahiyə çevrilmişdi. Onun şeirlərinin mövzuları mədhiyyələr və qəzəllərlə yanaşı, şiə kəlamına dair məsələləri də əhatə edirdi. Onun məşhur divanı dörd cilddə dəfələrlə çap olunmuşdur.
O, öz nəsəbi ilə fəxr etdiyi kimi, seçdiyi din və etiqadı ilə də qürur duyur və belə deyirdi: nəcabət və şərəfi ən üstün atalardan, dini və məzhəbi isə müsəlmanların sərvərindən almışam, beləliklə, hər iki tərəfdən iftixar səbəblərini toplamışam. Əcəmin şərəfini ərəbin din və ayini ilə birləşdirmişəm.
Sünni məzhəbli ərəb tarixçisi və eyni zamanda Mehyar Deyləminin müasiri olan Xətib Bağdadi onun haqqında belə deyir: “Mən Mehyarı Bağdadın Mənsur adlı böyük məscidində görürdüm, onun şeirləri elə özünün yanında oxunurdu və mənim üçün onlardan bir şey eşitmək mümkün olmurdu (fəsahət və bəlağətin şiddətindən)” [1].
Böyük mühəddis mərhum Şeyx Hürr Amili Mehyarın ədəbi şəxsiyyəti haqqında belə yazır: “Mehyar ərəb fəsahəti ilə fars məani elminin vəhdəti idi!” [2].
Mehyarın həyatından bəhs edilərkən qeyd olunur ki, o, sultanlar və hökmdarlarla çoxlu ünsiyyətdə olmuş, şeirlərinin fəsahəti, bəlağəti və gözəlliyi səbəbindən daim ehtiram görmüş və vəzifə sahiblərinin diqqət mərkəzində olmuşdur.
Əsərləri.
Mərhum və məğfur Əbul-Həsən Mehyar Deyləmi qələm sahibi olmuş və özündən sonra dəyərli əsərlər yadigar qoymuşdur. Zəmanəmizlə onun yaşadığı dövr arasındakı tarixi məsafə olduqca böyük olduğuna görə, onun bir çox əsərlərinin bizə gəlib çatmaması təbii haldır. Lakin alimlərin onun əsərlərinə göstərdiyi böyük maraq səbəbindən, bəzi kitabları hələ də çap edilərək nəşr olunmaqdadır. Bu müstəbsirin (sonradan hidayət tapmışın) qələmə aldığı əsərlərdən və eləcə də onun barəsində yazılmış tədqiqatlardan aşağıdakıları qeyd etmək olar:
- Divanı Mehyar Deyləmi: Mehyarın ən məşhur əsəri olan bu şeir divanı adətən son dövr nəşrlərində dörd cild şəklində çap olunur və burada onun şeirləri mövzu üzrə təsnif edilmiş formada təqdim edilir.
- Qəsideyi Lamiyyə: Görünür, mərhum Mehyardan bu adla bir şeir kitabı yadigar qalmışdır ki, mərhum Seyyid İbn Tavus onun üzərinə “Əl-Əzhar fi Şərh Lamiyyəti Mehyar” adlı bir şərh yazmışdır.
- Əxbarı Mehyar Deyləmi: Bu kitab hicri 1181-ci ildə vəfat etmiş Şeyx Muhəmməd Əli Zahidi Gilani tərəfindən tərtib edilmişdir. Burada Mehyarın nadir şeirləri və ifadələri, eləcə də sənəd silsiləsi vasitəsilə ona aid edilən rəvayətlər toplanmışdır.
- Mehyar Deyləmi və Şeirləri: Bu əsər Seyyid Əli Fəlal adlı şəxs tərəfindən qələmə alınmış və Mehyarın şeirlərinin xüsusiyyətləri və mövzu müxtəlifliyi bu kitabda araşdırılmışdır.
- Mehyar əd-Deyləmi, Həyatı və Şeirləri: Bu kitab Mehyarın həyatına və poetik xüsusiyyətlərinə həsr edilmişdir. Əsər Bağdadda hicri 1360-cı ildə İssam Əbd Əli adlı müəllif tərəfindən yazılmışdır.
- Həssan və Mehyar Deyləminin Şeirlərində Hüseyni Mərsiyə adlı məqalə: Bu elmi məqalə Muhəmmədrza Nəccariyan tərəfindən Yəzd Universitetində yazılmışdır. Məqalədə Mehyar Deyləminin ərəb dilində, Həbibullah Çayçiyanın isə fars dilində Aşura hadisəsi və Seyyidüş-Şühədanın (əleyhis-salam) şəhadəti mövzusunda yazdıqları şeirlər araşdırılmış və bu şeirlər arasındakı oxşarlıqlar müqayisəli şəkildə təhlil edilmişdir.
Bundan başqa, mərhum Mehyar Deyləminin poeziyası ilə bağlı yazılmış digər məqalə başlıqlarına aşağıdakılar daxildir:
Qurani və rəvayi intertekstual əlaqələr Mehyar Deyləminin şeirlərində; Mehyar Deyləmi və şeirlərinin tarixi məzmunları; Beş Tən Ali Əbaya mədh və İslamın ilk dövrlərinin mühüm hadisələrinə işarələr; Mehyar Deyləminin şeirlərində İran mədəniyyəti və sivilizasiyasının təzahürlərinin araşdırılması və digər elmi məqalələr.
Vəfatı.
Mərhum Mehyarın ev işlərini görən və ona xidmət edən bir xadiməsi var idi. Günlərin birində həmin xadimə Mehyarın evində otağı süpürərkən, qəfil gizlədilmiş bir ipə rast gəlir. O ipi çəkdikdə görür ki, ip bir pul kisəsinə bağlıdır. Bu zaman Xorasandan olan bir qrup hacı Mehyarın evində qonaq olmuş, lakin az əvvəl evini tərk edərək öz məmləkətlərinə yola düşmüşdülər. Bu səbəbdən xadimə tapılan pul kisəsi barədə Mehyara xəbər verir. Lakin Mehyar heç bir reaksiya göstərmi, sanki bu pul kisəsinin mövcudluğundan xəbərdar imiş. Daha sonra Mehyar xadiməsinə deyir: “Bu kisəni gizlətmək üçün çox zəhmət çəkmişdim, niyə və necə onu gizləndiyi yerdən çıxartdın?” Halbuki həmin kisədə iki min dinar pul var idi ki, bu məbləğ o dövr üçün olduqca böyük sayılırdı. Bu hadisə həmin dövrdə Büveyhilər sülaləsinin hakimlərindən olan Cəlaləddövləyə bildirildi və o, Mehyarın həbs edilməsi barədə göstəriş verir. Bu həbsin səbəbi ehtimal ki, Xorasan hacılarından oğurluq ittihamı idi. Lakin nəhayət, Mehyar bu əsassız ittihamdan bəraət qazanır və azad edilir [3]. Bununla belə, hadisə bununla bitmir, görünür, bu hadisə mərhum Mehyar üçün olduqca ağır olmuşdur ki, həmin ilin Cəmadiüs-sani ayında dünyasını dəyişir.
Bu Əhli-beyt (əleyhimus-salam) ailəsinə səmimi bağlılığı ilə tanınan şair, hicri 428-ci ilin Cəmadiüs-sani ayında, 61 yaşında Bağdad şəhərində vəfat etmiş və elə orada da dəfn olunmuşdur. Təəssüf ki, onun məzarına dair dəqiq məlumatlar günümüzə gəlib çatmamışdır.
Qədimçilik (və millətçilik) tərəfdarlarına!
Bu həyat hekayəsinin mütaliəsindən aydın olur ki, birincisi, zərdüştilərin İslama keçməsində heç bir məcburiyyət və zorakılıq olmamışdır, çünki Mehyarın boynuna qılınc dayamamışdılar ki, iman gətirsin, əksinə, o, öz istək və iradəsi ilə müsəlman və şiə olmuşdur.
İkinci mühüm məqam İslamın və müsəlmanların elmi mühitə verdiyi dəyərdir ki, məhz bu amil Mehyarın İslama cəlb olunmasının əsas səbəbi olmuşdur. İndi sual budur: əgər İslam zorakılıq və müharibə dini idisə, tarix boyu güclü elmi mərkəzlərin mövcudluğu və müxtəlif dinlərə mənsub tələbələrin bu mərkəzlərə cəlb olunması nə ilə izah olunur? Bunun üçün hansı əsaslandırma mövcuddur?
Üçüncü nöqtə isə Əhli-beytin (əleyhimus-salam) hidayət nurudur ki, İslamdan və onun müxtəlif məzhəblərindən kənar olan bir insan bu nurani məktəbə cəlb olunmuş və öz əqidəsində son dərəcə möhkəm dayanmışdır.
Bu məsələlər qədimçilik (və millətçilik) tərəfdarlarına ünvanladığımız sualların yalnız kiçik bir hissəsidir.
[1] Vəfəyat əl-Əyan və Ənbau Ənbəuz Zəman, c. 5, s. 360.
[2] Məvsuətun min Həyat əl-Müstəbsirin, c. 4, s. 24.
[3] Divanı Mehyar Deyləminin müqəddiməsi, c. 1, s. 2.
Fev 5 2026
Mehyar Deyləmi.
Mehyar Deyləmi kimdir?
O əvvəl zərdüşti olmuş və sonradan hidayət tapmışdır?
Əbul-Həsən yaxud Əbul-Hüseyn Mehyar Deyləmi hicri qəməri təqvimi ilə 367-ci ildə, həmin dövrdə Deyləm bölgələrinə daxil olan Gilanın cənubunda, zərdüşti məzhəbinə mənsub bir ailədə dünyaya göz açmışdır.
Atasının adı Mərzəviyə idi və oğlu Mehyarı bu din üzrə tərbiyə etmişdi. Mehyar uşaqlıqdan elmə maraqlı, bilik axtarışında ciddi və istedadlı bir şəxsiyyətə malik idi. O, getdikcə məşhur bir ədibə çevrildi və fars və ərəb poeziyası və ədəbiyyatında dövrünün öncüllərindən biri oldu. Nəhayət, onun geniş şöhrəti həmin dövrdə İslam dünyasının alimlərini ona Bağdada gəlmək üçün dəvət etməyə vadar etdi. Bağdad o zaman İslam dünyasının ən böyük və ən elmi mərkəzlərini özündə cəmləşdirən bir şəhər idi. Mehyar ərəb və İslam mətnlərinin fars dilinə tərcüməsi üçün bu böyük elmi mərkəzdə vəzifəyə götürüldü. O, uzun illər Bağdadda yaşamış və oranın böyük alimləri ilə sıx elmi və mədəni əlaqələr qurmuşdur.
İstibsar və hidayətdən sonrakı həyatı.
Güclü ədib və şair Mehyar Deyləmi Bağdad alimləri ilə olan münasibətləri çərçivəsində mərhum Əllamə Seyyid Rəzi, “Nəhcul-Bəlağə” adlı dəyərli kitabın tərtibçisi ilə də ünsiyyət qurmuş və onun şagirdləri sırasına daxil olmuşdur. Haqq olan Şiə məzhəbinin əqidələri ilə tanış olduqdan və bu məktəbin inanclarını öyrəndikdən sonra, nəhayət, hicri-qəməri 384-cü ildə, başqa bir rəvayətə görə isə 394-cü ildə müəllimi Seyyid Rəzinin vasitəsilə istibsar etmiş və şiəliyi qəbul edərək əvvəlki dinindən bəraət etmişdir. O, şiəliyə elə möhkəm şəkildə daxil olmuşdu ki, öz etiqadını gizlədə bilmirdi, buna görə də yeni məzhəbi ilə bağlı çoxlu şeirlər yazmış və əsərlərində Peyğəmbər Əhli-beytinə (əleyhimus-salam) zülm edənlərə qarşı cəsarətlə hücum etmişdir.
Bu mövzuda onun məşhur beytlərindən birini nümunə göstərmək olar:
وَكَيْفَ ضَاقَتْ عَلَى الأَهْلِينَ تُرْبَتُهُ
وَلِلأَجَانِبِ مِنْ جَنْبَيْهِ مُضْطَجَعُ
Öz ailəsi onun məzarı yanında uyumaqdan məhrum qaldığı halda,
yadlar onun qəbrinin kənarında dəfn olunmuşdur.
Mehyar tarixin mühüm hadisələri ilə bağlı çoxlu şeirlər qələmə almışdır. Məsələn, “Qədiriyyə” adlı bir qəsidə yazmışdır ki, burada Qədir-Xum hadisəsinə işarə etməklə yanaşı, xilafətin qəsb olunmasına görə Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) düşmənlərini sərt şəkildə tənqid etmişdir. Həmçinin Kərbəla hadisəsi və Əhli-beytin (əleyhimus-salam) müsibətləri haqqında təsirli, yadda qalan və ürəkdağlayan şeirlər yadigar qoymuşdur.
Mehyar elmi fəaliyyəti dövründə ərəb poeziyası sahəsində bir dahiyə çevrilmişdi. Onun şeirlərinin mövzuları mədhiyyələr və qəzəllərlə yanaşı, şiə kəlamına dair məsələləri də əhatə edirdi. Onun məşhur divanı dörd cilddə dəfələrlə çap olunmuşdur.
O, öz nəsəbi ilə fəxr etdiyi kimi, seçdiyi din və etiqadı ilə də qürur duyur və belə deyirdi: nəcabət və şərəfi ən üstün atalardan, dini və məzhəbi isə müsəlmanların sərvərindən almışam, beləliklə, hər iki tərəfdən iftixar səbəblərini toplamışam. Əcəmin şərəfini ərəbin din və ayini ilə birləşdirmişəm.
Sünni məzhəbli ərəb tarixçisi və eyni zamanda Mehyar Deyləminin müasiri olan Xətib Bağdadi onun haqqında belə deyir: “Mən Mehyarı Bağdadın Mənsur adlı böyük məscidində görürdüm, onun şeirləri elə özünün yanında oxunurdu və mənim üçün onlardan bir şey eşitmək mümkün olmurdu (fəsahət və bəlağətin şiddətindən)” [1].
Böyük mühəddis mərhum Şeyx Hürr Amili Mehyarın ədəbi şəxsiyyəti haqqında belə yazır: “Mehyar ərəb fəsahəti ilə fars məani elminin vəhdəti idi!” [2].
Mehyarın həyatından bəhs edilərkən qeyd olunur ki, o, sultanlar və hökmdarlarla çoxlu ünsiyyətdə olmuş, şeirlərinin fəsahəti, bəlağəti və gözəlliyi səbəbindən daim ehtiram görmüş və vəzifə sahiblərinin diqqət mərkəzində olmuşdur.
Əsərləri.
Mərhum və məğfur Əbul-Həsən Mehyar Deyləmi qələm sahibi olmuş və özündən sonra dəyərli əsərlər yadigar qoymuşdur. Zəmanəmizlə onun yaşadığı dövr arasındakı tarixi məsafə olduqca böyük olduğuna görə, onun bir çox əsərlərinin bizə gəlib çatmaması təbii haldır. Lakin alimlərin onun əsərlərinə göstərdiyi böyük maraq səbəbindən, bəzi kitabları hələ də çap edilərək nəşr olunmaqdadır. Bu müstəbsirin (sonradan hidayət tapmışın) qələmə aldığı əsərlərdən və eləcə də onun barəsində yazılmış tədqiqatlardan aşağıdakıları qeyd etmək olar:
Bundan başqa, mərhum Mehyar Deyləminin poeziyası ilə bağlı yazılmış digər məqalə başlıqlarına aşağıdakılar daxildir:
Qurani və rəvayi intertekstual əlaqələr Mehyar Deyləminin şeirlərində; Mehyar Deyləmi və şeirlərinin tarixi məzmunları; Beş Tən Ali Əbaya mədh və İslamın ilk dövrlərinin mühüm hadisələrinə işarələr; Mehyar Deyləminin şeirlərində İran mədəniyyəti və sivilizasiyasının təzahürlərinin araşdırılması və digər elmi məqalələr.
Vəfatı.
Mərhum Mehyarın ev işlərini görən və ona xidmət edən bir xadiməsi var idi. Günlərin birində həmin xadimə Mehyarın evində otağı süpürərkən, qəfil gizlədilmiş bir ipə rast gəlir. O ipi çəkdikdə görür ki, ip bir pul kisəsinə bağlıdır. Bu zaman Xorasandan olan bir qrup hacı Mehyarın evində qonaq olmuş, lakin az əvvəl evini tərk edərək öz məmləkətlərinə yola düşmüşdülər. Bu səbəbdən xadimə tapılan pul kisəsi barədə Mehyara xəbər verir. Lakin Mehyar heç bir reaksiya göstərmi, sanki bu pul kisəsinin mövcudluğundan xəbərdar imiş. Daha sonra Mehyar xadiməsinə deyir: “Bu kisəni gizlətmək üçün çox zəhmət çəkmişdim, niyə və necə onu gizləndiyi yerdən çıxartdın?” Halbuki həmin kisədə iki min dinar pul var idi ki, bu məbləğ o dövr üçün olduqca böyük sayılırdı. Bu hadisə həmin dövrdə Büveyhilər sülaləsinin hakimlərindən olan Cəlaləddövləyə bildirildi və o, Mehyarın həbs edilməsi barədə göstəriş verir. Bu həbsin səbəbi ehtimal ki, Xorasan hacılarından oğurluq ittihamı idi. Lakin nəhayət, Mehyar bu əsassız ittihamdan bəraət qazanır və azad edilir [3]. Bununla belə, hadisə bununla bitmir, görünür, bu hadisə mərhum Mehyar üçün olduqca ağır olmuşdur ki, həmin ilin Cəmadiüs-sani ayında dünyasını dəyişir.
Bu Əhli-beyt (əleyhimus-salam) ailəsinə səmimi bağlılığı ilə tanınan şair, hicri 428-ci ilin Cəmadiüs-sani ayında, 61 yaşında Bağdad şəhərində vəfat etmiş və elə orada da dəfn olunmuşdur. Təəssüf ki, onun məzarına dair dəqiq məlumatlar günümüzə gəlib çatmamışdır.
Qədimçilik (və millətçilik) tərəfdarlarına!
Bu həyat hekayəsinin mütaliəsindən aydın olur ki, birincisi, zərdüştilərin İslama keçməsində heç bir məcburiyyət və zorakılıq olmamışdır, çünki Mehyarın boynuna qılınc dayamamışdılar ki, iman gətirsin, əksinə, o, öz istək və iradəsi ilə müsəlman və şiə olmuşdur.
İkinci mühüm məqam İslamın və müsəlmanların elmi mühitə verdiyi dəyərdir ki, məhz bu amil Mehyarın İslama cəlb olunmasının əsas səbəbi olmuşdur. İndi sual budur: əgər İslam zorakılıq və müharibə dini idisə, tarix boyu güclü elmi mərkəzlərin mövcudluğu və müxtəlif dinlərə mənsub tələbələrin bu mərkəzlərə cəlb olunması nə ilə izah olunur? Bunun üçün hansı əsaslandırma mövcuddur?
Üçüncü nöqtə isə Əhli-beytin (əleyhimus-salam) hidayət nurudur ki, İslamdan və onun müxtəlif məzhəblərindən kənar olan bir insan bu nurani məktəbə cəlb olunmuş və öz əqidəsində son dərəcə möhkəm dayanmışdır.
Bu məsələlər qədimçilik (və millətçilik) tərəfdarlarına ünvanladığımız sualların yalnız kiçik bir hissəsidir.
[1] Vəfəyat əl-Əyan və Ənbau Ənbəuz Zəman, c. 5, s. 360.
[2] Məvsuətun min Həyat əl-Müstəbsirin, c. 4, s. 24.
[3] Divanı Mehyar Deyləminin müqəddiməsi, c. 1, s. 2.
By azari • Hidayət olanların hekayələri 0 • Tags: #əhlibeyt #imamlar #məsumlar #ehlibeyt #14mesum, #Iman #günah #eşq, #islam #din #quran #allah #axirət #mömin #əhli_beyt, #istibsar #mustebsir #müstəbsir, #mehyar_deyləmi #zerdusht #zərdüşt